Կոգնիտիվ-վարքային թերապիա (ԿՎԹ). ինչ է այն և ինչպես է անցնում

Ի՞նչ է ԿՎԹ-ն

Կոգնիտիվ-վարքային թերապիան (ԿՎԹ) հոգեթերապիայի ամենաշատ ուսումնասիրված ձևերից է։ Այն սկիզբ է առել ամերիկացի հոգեբույժ Աարոն Բեկի աշխատանքներից. 1960-ական թվականներին Փենսիլվանիայի համալսարանում դեպրեսիան ուսումնասիրելիս նա մշակեց կոգնիտիվ թերապիան։ Հիմնական միտքը պարզ է. մեր զգացմունքների վրա ազդում են ոչ միայն իրադարձությունները, այլև այն, թե ինչպես ենք դրանք մեկնաբանում։ Իսկ այն, ինչ անում ենք դրանից հետո, կամ թեթևացնում է դժվարությունը, կամ պահպանում այն։

Մտքեր, զգացմունքներ, վարք. առօրյա օրինակ

Պատկերացրեք՝ գործընկերն անցնում է միջանցքով և ձեզ չի բարևում։

• Մի միտք՝ «Նա ինձնից նեղացել է։ Երևի ինչ-որ բան սխալ եմ արել»։ Տագնապ եք զգում, ուսերը լարվում են, ամբողջ օրը խուսափում եք նրանից և մտքում նորից ու նորից վերհիշում երեկվա զրույցը։
• Մեկ այլ միտք՝ «Նա շտապում էր, գուցե ինձ չնկատեց»։ Գրեթե ոչինչ չեք զգում և շարունակում եք ձեր գործը։

Իրավիճակը նույնն է, միտքը՝ տարբեր, և տարբեր են նաև զգացմունքները, մարմնի արձագանքն ու հաջորդ քայլերը։ Իսկ խուսափելու պատճառով դուք այդպես էլ չեք իմանում, թե իրականում ինչ է եղել, և առաջին միտքը մնում է չստուգված։ ԿՎԹ-ն աշխատում է հենց նման շղթաների հետ։

Ինչպես են անցնում ԿՎԹ-ի հանդիպումները

ԿՎԹ-ն կառուցվածքային և գործնական մեթոդ է։ Մենք աշխատում ենք միասին, որպես թիմ, և հիմնականում կենտրոնանում ենք այն բանի վրա, ինչ կատարվում է ձեր կյանքում հիմա, թեև նայում ենք նաև, թե որտեղից են եկել որոշ համոզմունքներ։

• Նպատակներ։ Սկզբում պայմանավորվում ենք կոնկրետ նպատակների շուրջ, օրինակ՝ գիշերը քնել առանց արթնանալու, խանութ գնալ առանց խուճապի, խոսել աշխատանքային հանդիպումների ժամանակ։
• Ընդհանուր պատկեր։ Բացատրում եմ, թե ինչպես է կառուցված ձեր դժվարությունը, ինչպես են մտքերը, զգացմունքները, մարմինն ու գործողությունները պահպանում միմյանց, և ինչ ենք անելու դրա հետ։
• Մտքերի օրագիր։ Գրառում եք իրավիճակները, այդ պահին ծագած մտքերը, զգացմունքները և դրանց ուժգնությունը։ Հետո միասին փնտրում ենք փաստեր, որոնք հաստատում կամ հերքում են միտքը, և գտնում ավելի հավասարակշռված տարբերակ։
• Վարքային փորձարկումներ։ Մտքի հետ միայն վիճելու փոխարեն այն ստուգում ենք իրական կյանքում։ Եթե մտածում եք՝ «Եթե մերժեմ, բոլորը կնեղանան ինձնից», պլանավորում ենք մի փոքր, անվտանգ քայլ և տեսնում, թե իրականում ինչ է լինում։
• Առաջադրանքներ հանդիպումների միջև։ Սովորաբար շաբաթվա համար ունենում եք փոքր առաջադրանքներ։ Սա դպրոցական տնային աշխատանք չէ. այսպես նոր հմտությունները հանդիպումից անցնում են ձեր առօրյա։

Որքա՞ն է տևում։ Կախված է խնդրից և ձեզնից։ Որպես կողմնորոշիչ՝ Մեծ Բրիտանիայի NICE ուղեցույցների համաձայն՝ ընդհանրացված տագնապի դեպքում անհատական ԿՎԹ-ն սովորաբար ներառում է 12-15 շաբաթական հանդիպում, իսկ դեպրեսիայի դեպքում՝ մոտավորապես 8-16 հանդիպում՝ կախված ծանրությունից։ Երբեմն ավելի քիչ է պետք, երբեմն՝ ավելի շատ։

Ինչի դեպքում է ԿՎԹ-ն օգնում

ԿՎԹ-ն ունի ամուր հետազոտական հիմք։ NICE-ը և Մեծ Բրիտանիայի ազգային առողջապահական ծառայությունը (NHS) այն խորհուրդ են տալիս (այլ տարբերակների հետ մեկտեղ) հետևյալ դեպքերում՝

• դեպրեսիա
• ընդհանրացված տագնապ և խուճապային գրոհներ
• սոցիալական տագնապ, ֆոբիաներ և օբսեսիվ-կոմպուլսիվ խանգարում
• հետտրավմատիկ սթրեսային խանգարում՝ տրավմային ուղղված ԿՎԹ-ի ձևով
• անքնություն և սննդային վարքի որոշ խանգարումներ

«Խորհուրդ է տրվում» չի նշանակում «միակ ճիշտ մեթոդը»։ Դա նշանակում է, որ սա լավ ստուգված տարբերակ է, որն արժե քննարկել։

Ինչ չէ ԿՎԹ-ն

ԿՎԹ-ն «պարզապես դրական մտածիր» չէ։ Նպատակը մութ միտքը պայծառով փոխարինելը չէ, այլ այն փաստերով ստուգելը։ Երբեմն տագնապային միտքը մասամբ ճիշտ է դուրս գալիս, և այդ դեպքում աշխատում ենք այն բանի վրա, թե ինչ կարող եք անել։

ԿՎԹ-ն ունի նաև սահմաններ։ Այն պահանջում է ակտիվ մասնակցություն և հանդիպումների միջև նորը փորձելու պատրաստակամություն, իսկ դա կարող է դժվար լինել, երբ ուժասպառ եք։ Մեթոդը բոլորին չի համապատասխանում, և միայն այն բավական չէ, երբ մարդը սուր ճգնաժամի մեջ է կամ բժշկական բուժման կարիք ունի։ Այդ դեպքում բժշկի օգնությունը պետք է զուգահեռ կամ առաջին հերթին։ Դեղորայքի մասին որոշումը միշտ բժշկինն է։

Ինչպես եմ համատեղում ԿՎԹ-ն մարմնակենտրոն թերապիայի և EMDR-ի հետ

Իմ աշխատանքում ԿՎԹ-ն մի քանի գործիքներից մեկն է։ Որոշ դժվարություններ ոչ միայն մտքերում են, այլև մարմնում՝ ծանրություն կրծքավանդակում, սեղմված ծնոտներ, ցնցվել ամեն կտրուկ ձայնից։ Այդ դեպքում ավելացնում եմ մարմնակենտրոն մեթոդներ, որպեսզի սովորեք նկատել լարվածությունը և հանգստացնել նյարդային համակարգը, այլ ոչ թե միայն վիճել մտքի հետ։ Երբ տագնապի արմատները ծանր հիշողության մեջ են, նախապատրաստական փուլից հետո կարող ենք դրա հետ աշխատել EMDR-ով։ Համադրությունն ընտրում ենք միասին՝ ըստ ձեր կարիքների, և ես միշտ բացատրում եմ, թե ինչու ենք անում այն, ինչ անում ենք։

Որտեղից սկսել

Եթե ուզում եք հասկանալ, թե հիմա որքան է ձեզ վրա ազդում տագնապը կամ ընկճված տրամադրությունը, անցեք անվճար GAD-7 (տագնապ) և PHQ-9 (դեպրեսիա) թեստերը մեր կայքում։ Դրանք մի քանի րոպե են տևում։ Արդյունքը ախտորոշում չէ, բայց լավ սկիզբ է զրույցի համար։

Եթե ուզում եք փորձել ԿՎԹ-ն, գրանցվեք 15 րոպեանոց անվճար ծանոթության տեսազանգի։ Կխոսենք այն մասին, թե ինչն է ձեզ անհանգստացնում, և արդյոք այս մոտեցումը ձեզ հարմար է։ Հանդիպումներն անցնում են հայերեն կամ ռուսերեն՝ առցանց ցանկացած երկրից կամ առերես Երևանում։