Վիշտ հարազատի մահից հետո. ինչն է բնական և ինչն է օգնում

Հարազատի մահը փոխում է ամեն ինչ՝ օրվա կարգը, այն, թե ինչպես եք ձեզ զգում, նույնիսկ տան լռությունը։ Վիշտը հիվանդություն չէ և սխալ չէ, որ պետք է ուղղել։ Այն սիրո գինն է, և յուրաքանչյուրի մոտ յուրովի է ընթանում։ Այս հոդվածում կպատմեմ, թե ինչն է բնական վշտի մեջ, երբ է այն կարող վերածվել օգնություն պահանջող վիճակի և ինչն է օգնում։

Ինչն է բնական վշտի մեջ

• Վիշտը գալիս է ալիքներով։ Մի քանի ժամ կամ օր կարող է համեմատաբար հանգիստ լինել, իսկ հետո մի բույր, երգ կամ ամսաթիվ ցավը վերադարձնում է ամբողջ ուժով։ Հետազոտողները դա նկարագրում են որպես տատանում. մարդը մերթ կենտրոնանում է կորստի վրա, մերթ՝ առօրյա կյանքի, և երկուսն էլ անհրաժեշտ են։
• Զգացմունքները կարող են շատ տարբեր լինել՝ կարոտ, արցունքներ, զայրույթ, մեղքի զգացում, թեթևություն երկար հիվանդությունից հետո, թմրածություն։ Բոլորն էլ բնական են։
• Մարմինն էլ է սգում. խախտվում է քունը, կորչում է ախորժակը, գալիս է հոգնածությունը, կրծքում կարող է ծանրություն լինել։
• Դժվար է կենտրոնանալ, միտքը ցրվում է, մարդը մոռացկոտ է դառնում։ Առաջին ամիսներին սա հաճախ է պատահում։

Շատերը լսել են վշտի հինգ փուլերի մասին՝ ժխտում, զայրույթ, սակարկություն, դեպրեսիա, ընդունում։ Այս սխեման առաջարկել է Էլիզաբեթ Կյուբլեր-Ռոսը՝ նկարագրելով մահամերձ հիվանդների ապրումները սեփական մահվան առջև։ Մոդելը շատ տարածված է, բայց հետազոտությունները չեն հաստատում, որ վիշտն անցնում է այդ փուլերով հերթականությամբ։ Զգացմունքները գալիս են ցանկացած համադրությամբ, վերադառնում են և խառնվում իրար։ Եթե ձեր վիշտը չի տեղավորվում այս սխեմայի մեջ, դա նորմալ է։

Ծեսերն որպես հենարան

Հայկական ավանդույթում սուգն ունի իր ռիթմը՝ յոթը, քառասունքը, տարելիցը։ Այդ օրերին հավաքվում են հարազատները, հիշում են հանգուցյալին, հոգեհաց են տալիս, գնում են գերեզմանատուն։ Ծեսերը տալիս են այն, ինչ այդքան պակասում է վշտի մեջ՝ հասկանալի կարգ, կողքին գտնվող մարդիկ և հնարավորություն՝ խոսելու հանգուցյալի մասին։ Կան հետազոտություններ, որոնցում ծեսերն օգնել են մարդկանց ավելի հեշտ տանել կորուստը։

Բայց պատահում է նաև, որ ծեսերը ծանր պարտականություն են դառնում, կամ քառասունքից հետո շրջապատը սպասում է, որ դուք արդեն «ոտքի կանգնած» լինեք։ Վիշտն օրացույցով չի ավարտվում։ Կարող եք ստեղծել նաև ձեր փոքրիկ ծեսերը՝ նամակ գրել հանգուցյալին, նրա ծննդյան օրը պատրաստել իր սիրած ուտեստը, քայլել այն ճանապարհով, որով միասին էիք քայլում։

Երբ վիշտն երկար է տևում կամ վերածվում է դեպրեսիայի

Մարդկանց մեծ մասի մոտ սուր ցավը ժամանակի հետ մեղմանում է. կորուստը մնում է, բայց կողքին նորից տեղ է բացվում կյանքի համար։ Հարազատ կորցրածների մոտավորապես տասից մեկի մոտ վիշտը չի թուլանում և շարունակում է խանգարել ապրելուն։ Այդ վիճակի համար Հիվանդությունների միջազգային դասակարգման նոր՝ 11-րդ տարբերակում (ՀՄԴ-11) ներառված է «երկարատև վշտի խանգարում» ախտորոշումը։ Այն դիտարկվում է միայն կորստից բավական երկար ժամանակ անց. ՀՄԴ-11-ը նշում է առնվազն վեց ամիս, իսկ ամերիկյան DSM-5-TR դասակարգումը մեծահասակների համար խոսում է առնվազն մեկ տարվա մասին։ Նշաններից են՝

• Հանգուցյալի սուր կարոտ կամ նրա մասին անընդհատ մտքեր՝ գրեթե ամեն օր։
• Զգացում, որ ձեր մի մասը մահացել է նրա հետ։
• Դժվարություն ընդունելու, որ մահը տեղի է ունեցել։
• Զգացմունքային թմրածություն, զգացում, որ առանց նրա կյանքն իմաստ չունի։
• Դժվարություն վերադառնալու ընկերներին, գործերին, ծրագրերին։

Հաշվի են առնվում նաև մշակութային նորմերը. այն, ինչ ընդունված է ձեր ընտանիքում և ավանդույթում, խանգարում չի համարվում։

Վիշտն ու դեպրեսիան նման են, բայց նույնը չեն։ Վշտի ժամանակ ցավը կապված է հանգուցյալի հետ և գալիս է ալիքներով, իսկ ալիքների միջև լինում են ջերմ հիշողություններ և նույնիսկ ծիծաղ։ Ինքնագնահատականը սովորաբար պահպանվում է։ Դեպրեսիայի դեպքում ծանրությունը միապաղաղ է և անընդհատ, կորչում է հետաքրքրությունն ամեն ինչի նկատմամբ, գալիս են «ես ոչինչ չարժեմ» մտքերը։ Դեպրեսիան կարող է սկսվել նաև կորստից հետո, և այդ դեպքում այն առանձին ուշադրության կարիք ունի։ Եթե այս նշանները պահպանվում են երկու շաբաթից ավելի, կարող եք անցնել PHQ-9 թեստը մեր կայքում։ Այն ախտորոշում չէ և չի կարող տարբերել վիշտը դեպրեսիայից, քանի որ նրա շատ հարցեր համընկնում են սովորական վշտի դրսևորումների հետ, բայց կօգնի հասկանալ, որ արժե խոսել մասնագետի հետ։

Եթե մտքեր են գալիս հարազատի հետևից գնալու կամ ինքներդ ձեզ վնասելու մասին, մի՛ մնացեք դրանց հետ մենակ. ասեք մտերիմ մարդու, գրեք ինձ կամ զանգահարեք 911։

Ինչն է օգնում

• Խոսեք հանգուցյալի մասին։ Կոչեք նրան անունով, հիշեք, նայեք լուսանկարներին, եթե ցանկություն կա։
• Հոգ տարեք հիմնականի մասին՝ քուն, սնունդ, թեկուզ մի փոքր շարժում և ցերեկային լույս։
• Ընդունեք օգնությունը, երբ առաջարկում են, և ինքներդ խնդրեք կոնկրետ բաներ։
• Եթե հնարավոր է, հետաձգեք մեծ որոշումները, օրինակ՝ տեղափոխությունը կամ տան վաճառքը։
• Մի՛ շտապեցրեք ինքներդ ձեզ։ Վիշտը ժամկետ չունի։
• Դիմեք հոգեթերապևտի, եթե զգում եք, որ դա է պետք։ Ոչ բոլոր սգավորներին է թերապիա անհրաժեշտ, բայց եթե վիշտը երկարել է կամ վերածվել դեպրեսիայի, օգնում են վշտի վրա կենտրոնացած մոտեցումները, այդ թվում՝ կոգնիտիվ-վարքային թերապիան։

Ինչպես աջակցել վշտացած մարդուն

• Ասեք պարզապես՝ «Ցավակցում եմ։ Ես քեզ հետ եմ»։ Պետք չէ կատարյալ բառեր փնտրել։
• Մի՛ ասեք «դիմացիր», «ժամանակը կբուժի», «նա այլևս չի տանջվում», «կյանքը շարունակվում է»։
• Առաջարկեք կոնկրետ բան՝ ուտելիք բերել, երեխաներին դպրոցից տուն բերել, պարզապես միասին լինել։
• Խոսեք հանգուցյալի մասին և կոչեք նրան անունով։
• Հիշեք ծանր օրերը՝ ծննդյան օրը, տարելիցը, տոները։ Զանգահարեք նաև քառասունքից հետո, երբ շուրջը լռություն է իջնում։

Որտեղից սկսել

Եթե դժվար է միայնակ դիմանալ կամ թվում է, որ վիշտը տեղից չի շարժվում, գրանցվեք անվճար 15 րոպեանոց ծանոթության տեսազանգի։ Կարող եք դիմել պարզապես աջակցության համար՝ չսպասելով, որ «շատ վատ» լինի։ Հանդիպումներն անցկացվում են առցանց կամ առերես Երևանում՝ հայերեն կամ ռուսերեն։